Przez najbliższe trzy lata za murami jednego z najbardziej rozpoznawalnych zabytków Olsztyna będą zachodziły ogromne zmiany. Po ponownym otwarciu ma być nie tylko zabytkiem pamiętającym czasy Mikołaja Kopernika, ale również nowoczesnym muzeum z nowymi wystawami, przestrzeniami edukacyjnymi i rozwiązaniami, których do tej pory w obiekcie nie było.
Zamek Kapituły Warmińskiej, będący siedzibą Muzeum Warmii i Mazur, został zamknięty dla zwiedzających po 13 września. Rozpoczyna się jedna z największych inwestycji w historii placówki. Przedsięwzięcie nosi nazwę „Nowoczesne muzeum w zabytkowych murach – podniesienie atrakcyjności turystycznej Zamku Kapituły Warmińskiej w Olsztynie – Pomnika Historii, będącego świadectwem działalności Mikołaja Kopernika”. Prace mają potrwać do 2029 roku. Po ich zakończeniu mieszkańcy i turyści zobaczą zamek w znacznie odmienionej odsłonie.
Ponad 76 mln zł na olsztyński zamek
Skala przedsięwzięcia jest ogromna. Całkowita wartość projektu wynosi dokładnie 76 359 877,83 zł. Dofinansowanie ze środków europejskich to 49 369 230,40 zł. Stanowi ono 78,71 proc. wydatków kwalifikowalnych. Pozostałą część finansowania ma zapewnić Samorząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego. Modernizacja jest realizowana w ramach programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021–2027.
Nie będzie to jednak zwykły remont zabytkowych wnętrz. Projekt obejmuje zarówno roboty budowlane i konserwatorskie, jak również całkowitą zmianę sposobu prezentowania części zbiorów i funkcjonowania muzeum.
Od murów po zamkowe wnętrza
Prace obejmą historycznie ukształtowany zespół zamkowy – sam zamek, basztę, budynki gospodarcze, mury obronne i zachowane relikty architektoniczne. Modernizowane mają być także wartownia i baszta łupinowa, a ochroną konserwatorską objęte zostaną historyczne mury.
Plan zakłada remont trzech skrzydeł zamku, przebudowę części fortyfikacji, odnowienie murów oraz dziedzińca. Efektem nie ma być przy tym zatarcie historycznego charakteru budowli. Przeciwnie – nowoczesne rozwiązania mają zostać wprowadzone do średniowiecznego obiektu w taki sposób, aby lepiej wykorzystać jego zabytkowe przestrzenie.
Wystawy pojawią się w nowych miejscach
Jedną z największych zmian odczują sami zwiedzający. Muzeum zapowiada powstanie nowych wystaw, a część przestrzeni, które dotychczas nie odgrywały tak dużej roli ekspozycyjnej, zostanie wykorzystana do prezentowania historii zamku i regionu.
Nowe ekspozycje mają pojawić się m.in. w zamkowych piwnicach oraz na poziomie hurdycji. Powstanie również nowoczesna przestrzeń recepcyjna.
Projekt przewiduje rozwój przestrzeni wystawienniczych i edukacyjnych. Modernizacja ma więc sprawić, że zwiedzanie nie będzie ograniczało się wyłącznie do oglądania zabytkowych sal i eksponatów. Zamek ma stać się nowoczesnym centrum edukacji, kultury i turystyki, wykorzystującym współczesne sposoby prezentowania dziedzictwa.
Ogród kopernikowski na międzymurzu
Jedna z ciekawszych zmian planowana jest na zewnątrz głównych pomieszczeń zamku. Muzeum zapowiedziało, że międzymurze zostanie przekształcone w ogród kopernikowski.
To nawiązanie do najsłynniejszego mieszkańca olsztyńskiej warowni. Mikołaj Kopernik w latach 1516–1521 dwukrotnie pełnił w Olsztynie funkcję administratora dóbr kapituły warmińskiej. Na ścianie zamkowego krużganka do dziś znajduje się wykonana przez niego eksperymentalna tablica astronomiczna.
Po modernizacji kopernikańskie dziedzictwo ma więc być widoczne nie tylko na ekspozycjach, ale również w sposobie zagospodarowania otoczenia zabytku.
Zamek bardziej dostępny
Duży nacisk położono także na dostępność. Średniowieczna architektura stawia w tym zakresie szczególne wyzwania, jednak projekt przewiduje wprowadzenie udogodnień dla osób ze szczególnymi potrzebami, w tym osób z niepełnosprawnościami.
Rozbudowana ma zostać również infrastruktura przeznaczona bezpośrednio dla zwiedzających. W praktyce po ponownym otwarciu zamek ma być obiektem łatwiejszym do zwiedzania przez znacznie szerszą grupę odbiorców.
Zabytki trafią także do internetu
Zmiany nie ograniczą się do samego budynku. Projekt obejmuje konserwację muzealiów, księgozbiorów i innych zabytków ruchomych, a następnie digitalizację zbiorów.
Cyfrowe materiały mają być udostępniane na nowym portalu internetowym. Dzięki temu część zasobów Muzeum Warmii i Mazur będzie można poznawać również bez wizyty w Olsztynie.
To istotna część projektu, którego celem jest połączenie wielowiekowej historii zamku ze współczesnymi sposobami prezentowania i udostępniania dziedzictwa.
Trzy lata bez zwiedzania
Tak szeroki zakres prac oznacza długą przerwę w funkcjonowaniu zamku. Ostatnim dniem udostępnienia obiektu przed modernizacją była niedziela, 13 września. Od 14 września zamek pozostaje zamknięty dla zwiedzających.
Rzeczowa realizacja projektu została zaplanowana od IV kwartału 2026 roku do III kwartału 2029 roku. Jej finałem ma być uzyskanie pozwolenia na użytkowanie, ponowne udostępnienie obiektu zwiedzającym i uruchomienie wszystkich funkcji muzealnych.
Jeżeli harmonogram zostanie utrzymany, za trzy lata mieszkańcy Olsztyna wejdą więc do znanego im średniowiecznego zamku, ale zastaną w jego murach zupełnie nowe muzeum.
Zamek, który pamięta czasy Kopernika
Historia olsztyńskiego zamku sięga XIV wieku. Kapituła warmińska rozpoczęła budowę murowanej warowni około połowy tego stulecia. Początkowo powstało skrzydło północne, a kolejne elementy kompleksu dobudowywano etapami. W XV wieku pojawiło się skrzydło południowe wraz z potężną, okrągłą wieżą. Zamek pełnił funkcję siedziby administratora dóbr kapituły warmińskiej, a jednocześnie miał znaczenie obronne i gospodarcze.
Najbardziej znanym administratorem był Mikołaj Kopernik, który sprawował tę funkcję w latach 1516–1521. To właśnie on przygotowywał Olsztyn do obrony przed wojskami zakonu krzyżackiego. Najcenniejszą materialną pamiątką po jego pobycie pozostaje wykonana na ścianie krużganka tablica astronomiczna. Jest ona jednym z najważniejszych zabytków związanych bezpośrednio z działalnością uczonego.
W kolejnych stuleciach zamek stopniowo tracił znaczenie militarne. W latach 1756–1758 powstało późnobarokowe skrzydło mieszkalne, a w XIX wieku budowlę poddano generalnemu remontowi i regotyzacji. Zamek przetrwał obie wojny światowe, a od 1945 roku jest siedzibą Muzeum Warmii i Mazur. W 2023 roku cały zespół został uznany za Pomnik Historii.
źródło: Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, Visit Olsztyn, gov.pl