Zachowek to instytucja prawa spadkowego, która nierzadko prowadzi do napięć pomiędzy spadkobiercami a osobami obdarowanymi jeszcze za życia spadkodawcy. Szczególne wątpliwości budzi relacja pomiędzy umową dożywocia a prawem do zachowku.
Czym właściwie różni się dożywocie od darowizny i czy osoba, która otrzymała nieruchomość w ramach takiej umowy, musi liczyć się z roszczeniami ze strony pominiętych w testamencie krewnych? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz poniżej.
Umowa dożywocia a zachowek – czym różni się dożywocie od darowizny?
Podstawowa trudność w rozumieniu relacji między umową dożywocia a zachowkiem wynika z podobieństwa tych dwóch instytucji. Zarówno w przypadku dożywocia, jak i darowizny, dochodzi do przeniesienia własności (najczęściej nieruchomości) jeszcze za życia właściciela. Różnica polega jednak na zobowiązaniu, jakie przejmuje nabywca w ramach umowy.
Umowa dożywocia to umowa wzajemna, w której jedna strona przenosi własność nieruchomości, a druga zobowiązuje się zapewnić dożywotnie utrzymanie zbywcy. Taka sytuacja dotyczy zazwyczaj mieszkania, wyżywienia, opieki, czy opłacenia pochówku. Tym samym, nabywca ponosi realny ciężar w zamian za uzyskane prawo własności.
To istotne znaczenie w kontekście zachowku. Darowizny dolicza się do masy spadkowej przy obliczaniu zachowku, natomiast umowa dożywocia traktowana jest jako odpłatna forma wsparcia i co do zasady nie podlega takiemu doliczeniu. Sprawa komplikuje się jednak, gdy warunki dożywocia były symboliczne lub nie były w ogóle realizowane.
Umowa dożywocia a zachowek dla rodzeństwa – kiedy pojawia się problem?
Wielu spadkobierców dowiaduje się o problemie dopiero po śmierci bliskiej osoby, gdy okazuje się, że nieruchomość została wcześniej przeniesiona na inną osobę, zazwyczaj w formie umowy dożywocia. Wówczas pojawiają się pytania o możliwość dochodzenia roszczeń z tytułu zachowku.
Relacja między umową dożywocia a zachowkiem dla rodzeństwa rodzi szczególne trudności, ponieważ rodzeństwo, jako zstępni drugiego kręgu, nabywa prawo do zachowku wyłącznie w przypadku braku zstępnych oraz małżonka spadkodawcy. W takiej sytuacji, jeśli cały majątek został przekazany np. siostrze lub bratu na podstawie umowy dożywocia, pozostali członkowie rodzeństwa mogą próbować kwestionować charakter takiego porozumienia.
Sądy analizują wtedy, czy dana umowa rzeczywiście była dożywociem, czy też była jedynie próbą obejścia przepisów o zachowku. Jeśli okaże się, że osoba obdarowana nie wywiązywała się z obowiązków wobec zbywcy, może zostać potraktowana jak obdarowany darowizną, a to już otwiera drogę do doliczenia nieruchomości do schedy spadkowej.
Umowa o dożywocie a zachowek – jak orzekają sądy?
Sprawy dotyczące kolizji umowy o dożywocie z prawem do zachowku coraz częściej trafiają na wokandę. Sąd nie ocenia jednak treści umowy wyłącznie przez pryzmat jej tytułu, lecz analizuje, czy rzeczywiście miała ona charakter wzajemny i odpłatny. Istotna jest przede wszystkim realizacja przyjętych zobowiązań przez nabywcę nieruchomości.
Jeżeli osoba, która otrzymała nieruchomość, faktycznie opiekowała się zbywcą, zapewniała mu utrzymanie i pomoc, to sądy traktują ją jako stronę odpłatnej umowy. Wówczas nieruchomość nie jest uwzględniana przy obliczaniu zachowku.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy zawarto umowę o dożywocie, ale jej postanowienia nigdy nie były realizowane, lub gdy były one pozorne. W takich przypadkach sąd może uznać umowę za darowiznę w rozumieniu art. 993 Kodeksu cywilnego, co z kolei skutkuje jej doliczeniem do substratu zachowku.
Dlatego każda sprawa z zakresu dożywocia i zachowku wymaga indywidualnej analizy.
Kiedy umowa dożywocia może wpłynąć na prawo do zachowku?
Relacja pomiędzy umową dożywocia a roszczeniem o zachowek bywa skomplikowana. Nie zawsze da się jednoznacznie określić, czy dana umowa rzeczywiście wyłącza możliwość dochodzenia zachowku przez innych spadkobierców. Tutaj liczy się nie tylko treść dokumentu, lecz także kontekst i sposób realizacji zobowiązań.
Kancelaria adwokacka Haber & Haber na co dzień prowadzi sprawy dotyczące prawa spadkowego, w tym analizuje umowy dożywocia pod kątem ewentualnych roszczeń o zachowek. Osoby, które znajdują się w podobnej sytuacji lub chcą zabezpieczyć swoje interesy na przyszłość, mogą zasięgnąć profesjonalnej opinii.
