Miała to być renowacja zabytkowej kapliczki, jednak w trakcie prac konserwatorskich na jaw wyszły nieznane wcześniej szczegóły jej historii. Okazało się, że obiekt przez lata wyglądał inaczej niż pierwotnie, a jedna ze znajdujących się w nim rzeźb skrywała niespodziankę.
Zabytkowa kapliczka w Brąswałdzie odzyskała dawny wygląd
Kapliczka warmińska z 1786 roku, znajdująca się w Brąswałdzie w gminie Dywity, przeszła gruntowną renowację. Obiekt położony jest u podnóża wzgórza, na którym stoi kościół pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej. To jedno z miejsc związanych z historią i tradycją religijną Warmii.
Prace konserwatorskie zrealizowane przez Powiat Olsztyński pozwoliły przywrócić kapliczce historyczną kolorystykę oraz pierwotny układ architektoniczny. Jak się jednak okazało, zadanie było znacznie bardziej skomplikowane, niż początkowo zakładano.
Podczas usuwania wtórnych tynków i wykonywania odkrywek konserwatorzy ustalili, że kapliczka była w przeszłości przebudowywana. Zmiany dotyczyły między innymi proporcji budowli, układu bocznych nisz oraz frontowej części obiektu.
Konserwatorzy odkryli nieznane szczegóły historii kapliczki
Jak wyjaśnia Mirosław Jonakowski, Warmińsko-Mazurski Wojewódzki Konserwator Zabytków, dopiero podczas prac udało się ustalić, jak kapliczka wyglądała pierwotnie.
– Temat, który wydawał się prosty, okazał się trudny. W trakcie prac wyszło na jaw wiele nowych informacji, które wpłynęły na ostateczne rozwiązania. Kapliczka w swoim wcześniejszym kształcie była w rzeczywistości przebudowana. Od frontu dobudowano fragment muru, przez co miała inne proporcje, a boczne wnęki zostały przekształcone. Po przywróceniu ich pierwotnego układu udało się również odnaleźć historyczną kolorystykę i fakturę tynków. Efekt jest, w mojej ocenie, bardzo dobry – podkreśla Mirosław Jonakowski.
Dzięki przeprowadzonym badaniom kapliczka odzyskała ciepłą, wapienną biel elewacji. Nisze pomalowano natomiast na intensywny kobaltowy kolor, symbolicznie nawiązujący do nieba.
Usunięto również wtórny drewniany płotek. Naprawiono lub wymieniono uszkodzone elementy drewniane, wzmocniono fundamenty, wykonano izolację oraz odnowiono kamienny cokół.
Zdecydowano się natomiast pozostawić istniejące zadaszenie, ponieważ nie udało się jednoznacznie ustalić, jak wyglądało ono w pierwotnej wersji.
Myśleli, że rzeźba jest z gipsu. Prawda zaskoczyła konserwatorów
Jednym z najciekawszych odkryć dokonanych podczas renowacji było ustalenie materiału, z którego wykonano rzeźbę znajdującą się na frontowej ścianie kapliczki.
Początkowo konserwatorzy przypuszczali, że figura została wykonana z gipsu. Dokładniejsze oględziny przyniosły jednak zaskakujące ustalenia.
– To piękna rzeźba wykonana w ludowym stylu. Z początku myśleliśmy, że jest z gipsu, szybko jednak okazało się, że to marmur, być może włoski. Rzeźbę przywróciliśmy na jej właściwe miejsce. Drewniany krucyfiks został natomiast oczyszczony, zabezpieczony i przeniesiony na tylną ścianę kapliczki – wyjaśnia Magda Pawlak-Grabowska, właścicielka firmy Transfer-Art System z Wilimowa, odpowiedzialnej za prace konserwatorskie.
Odkrycie potwierdziło, że nawet dobrze znane mieszkańcom zabytki mogą skrywać nieznane wcześniej elementy swojej historii. Pochodzenie marmuru nie zostało jednak jednoznacznie ustalone.
Ponad 69 tys. zł na renowację kapliczki pod Olsztynem
Całkowity koszt przeprowadzonych prac przekroczył 69 tys. zł. Inwestycję zrealizował Powiat Olsztyński, który otrzymał na ten cel 25 tys. zł dofinansowania z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Kapliczka znajduje się na terenie zarządzanym przez Powiatową Służbę Drogową w Olsztynie. To właśnie ta jednostka będzie sprawowała nad nią dalszą opiekę.
Renowacja obiektu w Brąswałdzie jest częścią szerszych działań samorządu na rzecz ochrony charakterystycznych dla Warmii zabytków sakralnych.
Od 2023 roku Powiat Olsztyński realizuje program „Ratujemy kapliczki warmińskie”, prowadzony we współpracy z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków oraz samorządami gminnymi.
Każdego roku pracami konserwatorskimi obejmowanych jest kilkanaście obiektów. Jak informuje powiat, w obecnej kadencji odnowiono już około 40 kapliczek.
– Od wielu lat wspólnie z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków, przy zaangażowaniu wójtów i burmistrzów, prowadzimy działania na rzecz rewitalizacji kapliczek. Każda taka renowacja ma dla nas ogromne znaczenie. Kapliczki są symbolem chrześcijaństwa na Warmii, świadectwem wiary i przywiązania mieszkańców do tej ziemi – mówi starosta olsztyński Andrzej Abako.
Brąswałd to wyjątkowe miejsce na mapie Warmii
Wybór kapliczki w Brąswałdzie nie był przypadkowy. Miejscowość zajmuje szczególne miejsce w historii regionu i znajduje się na Szlaku Świętej Warmii.
Z Brąswałdem związane są postacie Marii Zientary-Malewskiej oraz księdza Walentego Barczewskiego, którzy odegrali ważną rolę w pielęgnowaniu polskiej kultury i języka w czasach, gdy Warmia znajdowała się poza granicami Polski.
– Brąswałd to wyjątkowe miejsce na mapie Warmii. Chcemy chronić nie tylko same zabytki, lecz także pamięć o ludziach i wartościach, które reprezentują – zaznacza Andrzej Abako.
Kapliczka nadal służy mieszkańcom
Choć kapliczka liczy już 240 lat, nie jest jedynie historyczną pamiątką. Nadal pełni ważną funkcję w życiu religijnym lokalnej społeczności. Jak wyjaśnia proboszcz parafii w Brąswałdzie, ks. kan. Stanisław Tkacz, przy kapliczce wciąż odbywają się uroczystości związane z tradycją katolicką.
– To zewnętrzny znak wiary poprzednich pokoleń, ale również obecnych mieszkańców, którzy utożsamiają się ze swoją wiarą i miejscowością. Ta kapliczka nadal nam służy. Podczas uroczystości Bożego Ciała ustawiamy tu ołtarz i oddajemy hołd Panu Jezusowi w Najświętszym Sakramencie – mówi duchowny.
Przydrożne kapliczki od stuleci są nieodłącznym elementem warmińskiego krajobrazu. Powstawały na rozdrożach, przy granicach miejscowości i w miejscach szczególnie ważnych dla mieszkańców. Pełniły funkcje religijne, dziękczynne i wotywne.
Odnowiony obiekt w Brąswałdzie jest kolejnym przykładem tego, jak prace konserwatorskie mogą nie tylko uratować zabytek przed zniszczeniem, ale również ujawnić nieznane wcześniej fragmenty jego historii.
źródło: Starostwo Powiatowe w Olsztynie
