Gwara, którą jeszcze niedawno można było usłyszeć w wielu warmińskich domach, dziś coraz rzadziej pojawia się w codziennych rozmowach. W gminie Purda postanowiono jednak zadbać o to, by nie odeszła w zapomnienie. Mieszkańcy odkrywają dawne słowa, poznają regionalne zwyczaje i wykorzystują tradycję w zupełnie nowych formach. Powstają nie tylko hafty i ceramika, ale również materiały, które mają szansę dotrzeć do młodego pokolenia za pośrednictwem internetu.
„Warmia mówi”. Projekt, który łączy pokolenia
Gminny Ośrodek Kultury w Purdzie realizuje projekt „Warmia mówi”, którego celem jest ochrona i popularyzacja gwary warmińskiej oraz zachęcanie mieszkańców do odkrywania lokalnego dziedzictwa kulturowego. Przedsięwzięcie ma charakter międzypokoleniowy i łączy edukację regionalną z działalnością artystyczną.
Jak wyjaśnia Marzena Moszczyńska, dyrektor Gminnego Ośrodka Kultury w Purdzie, pomysł narodził się z potrzeby zachowania języka, który przez pokolenia był ważnym elementem tożsamości mieszkańców Warmii.
– Pomysł na projekt zrodził się z potrzeby zachowania lokalnej gwary, która wciąż żyje w pamięci wielu mieszkańców, ale coraz rzadziej jest przekazywana kolejnym pokoleniom. Chcieliśmy stworzyć przestrzeń, w której gwarę warmińską będzie można poznawać w sposób naturalny, ciekawy i dostosowany do współczesnych odbiorców – mówi w rozmowie z TKO.pl Marzena Moszczyńska.
W działaniach uczestniczą zarówno seniorzy, którzy pamiętają dawne słownictwo i zwyczaje, jak i dzieci oraz młodzież. Organizatorom zależy na tym, aby regionalna mowa nie była wyłącznie elementem historii, lecz znalazła swoje miejsce również we współczesnym życiu.
Zadanie pn. „Warmia Mówi” dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Polszczyzna. Bogactwo Różnorodności” Instytutu Różnorodności Językowej Rzeczypospolitej.
Od Klewek po Butryny. Mieszkańcy uczą się mówić po warmińsku
Podstawą projektu stały się warsztaty gwary warmińskiej, które odbyły się w czterech miejscowościach gminy Purda: Klewkach, Purdzie, Butrynach i Prejłowie.
Podczas spotkań uczestnicy poznawali charakterystyczne słownictwo, zasady wymowy oraz różnice między gwarą warmińską a współczesną polszczyzną ogólną. Ważną częścią zajęć była również praca z regionalnymi opowieściami i anegdotami.
Warsztaty prowadzi Łukasz Ruch, historyk i regionalista, od lat zaangażowany w ochronę dziedzictwa kulturowego Warmii. Jest laureatem Nagrody im. Zygmunta Glogera, został również odznaczony tytułem „Zasłużony dla Kultury Polskiej”.
Uczestnicy poznają nie tylko język, ale także historię regionu i codzienne życie dawnych mieszkańców. – Dzięki temu uczestnicy mogą zobaczyć, że język regionalny jest nośnikiem pamięci, obyczajów, doświadczeń i sposobu postrzegania świata – podkreśla dyrektor GOK.
Warmińskie słowa na ceramice i haftowanych poduszkach
Projekt nie ogranicza się do nauki gwary. Organizatorzy postanowili połączyć regionalną mowę z tradycyjnym rękodziełem. Podczas warsztatów ceramicznych „Słowo ma kształt” mieszkańcy poznawali podstawy pracy z gliną. Pod okiem Teresy Kejnar, mieszkanki gminy Purda i doświadczonej ceramiczki, tworzyli kafle, podstawki oraz talerzyki ozdobione napisami w gwarze warmińskiej.
Z kolei warsztaty „Wyszywane po warmińsku” pozwoliły uczestniczkom połączyć naukę regionalnego słownictwa z haftem. Powstały poszewki na poduszki i ściereczki z wyszywanymi warmińskimi słowami.
Zajęcia prowadziła Renata Śliwka, terapeutka zajęciowa i socjolożka, zajmująca się również lokalnym rękodziełem. W jej dorobku znajdują się certyfikowane produkty lokalne „Hafty warmińskie” oraz „Haft biały”, wyróżnione przez Grupę Partnerską Gniazdo Warmińskie.
W ten sposób uczestnicy nie tylko poznawali dawne słownictwo, ale również tworzyli przedmioty, które mogą wykorzystywać w codziennym życiu.
Warmińskie pieśni i… memy internetowe
Jednym z bardziej nietypowych elementów przedsięwzięcia jest wykorzystanie współczesnych form komunikacji do popularyzacji regionalnej mowy.
W ramach warsztatów graficznych „Mem po warmińsku” mają powstać internetowe memy z hasłami zapisanymi w gwarze warmińskiej. Zajęcia prowadzi Piotr Pawlik, zajmujący się fotografią i projektowaniem materiałów graficznych.
Organizatorzy liczą, że humorystyczne grafiki pomogą zainteresować regionalną kulturą młodszych mieszkańców. – Chcemy w ten sposób pokazać, że regionalna mowa może funkcjonować również w przestrzeni cyfrowej i docierać do młodszych odbiorców za pośrednictwem współczesnych form komunikacji – wyjaśnia w rozmowie z nami Marzena Moszczyńska.
Nie zabrakło również muzyki. Podczas warsztatów „Zaśpiewaj po warmińsku”, prowadzonych przez Grzegorza Łabacza, instruktora GOK w Purdzie, uczestnicy poznawali tradycyjne pieśni i przyśpiewki regionalne. Uczyli się ich tekstów, wymowy oraz interpretacji. Efektem zajęć jest również krótki materiał filmowy przygotowany do publikacji w mediach społecznościowych.
Są mieszkańcy, którzy wciąż pamiętają dawną gwarę
Choć gwara warmińska coraz rzadziej pojawia się w codziennych rozmowach, w gminie Purda nadal mieszkają osoby, które ją znają i angażują się w jej popularyzację.
Wśród współpracujących z GOK są między innymi Jadwiga Wagner z Purdy, Bernard Wieczorek i Henryk Sadowski z Przykopu oraz Grażyna Czarnecka z Butryn. Ich wiedza, wspomnienia i znajomość dawnych zwyczajów stanowią ważne źródło informacji o lokalnej historii.
– Jestem przekonana, że takich osób jest znacznie więcej. Ich wspomnienia, znajomość dawnych zwyczajów i języka oraz gotowość do dzielenia się doświadczeniem są niezwykle cenne dla zachowania naszego lokalnego dziedzictwa – zaznacza dyrektor GOK.
Szczególną rolę odgrywają seniorzy, którzy często pamiętają gwarę z rodzinnych domów. Podczas warsztatów mogą dzielić się swoimi doświadczeniami z młodszymi uczestnikami.
Młoda mieszkanka gminy Purda najlepsza w ogólnopolskim konkursie
O tym, że gwara warmińska może zainteresować również młode pokolenie, świadczą sukcesy mieszkańców gminy Purda. Gminny Ośrodek Kultury jest partnerem konkursu „Po naszamu. Po warnijsku”, promującego regionalną mowę. Gminę od kilku lat reprezentują w nim między innymi Ewa Biermann, Maja Kowalska, Ola Kowalska i Grażyna Czarnecka.
Szczególny sukces odniosła Ewa Biermann, która w kwietniu 2026 roku wzięła udział w XI Ogólnopolskim Konkursie na Gadkę „Gadajcie, dlaczego lepiej żyć na wsi niż w mieście”, organizowanym przez Uniwersytet Jagielloński w Krakowie.
W gronie 46 finalistów z różnych regionów Polski zdobyła pierwsze miejsce w kategorii młodzież. Dla organizatorów projektu to przykład, że regionalna mowa nie musi być wyłącznie domeną starszych mieszkańców.
Tradycja, która nie powinna odejść w zapomnienie
Zdaniem Marzeny Moszczyńskiej zachowanie gwary warmińskiej wymaga nie tylko dokumentowania dawnych słów i opowieści, ale przede wszystkim tworzenia okazji do ich wykorzystywania. Inspiracją dla działań GOK pozostaje również dorobek Edwarda Cyfusa, znanego popularyzatora warmińskiej kultury i gwary.
Projekt „Warmia mówi” pokazuje, że regionalne dziedzictwo można prezentować na wiele sposobów – od tradycyjnego śpiewu i rękodzieła po filmy i grafiki publikowane w internecie.
– Chcemy, aby mieszkańcy, niezależnie od wieku, czuli, że gwara warmińska jest częścią ich tożsamości i powodem do dumy. Bo tradycja żyje wtedy, gdy nie tylko o niej pamiętamy, ale również z niej korzystamy i przekazujemy ją dalej – podsumowuje Marzena Moszczyńska.
