Instalator CO, blacharz, dekarz i rzemieślnik motoryzacyjny — wszyscy sięgają po pręty trójkątne, choć często po inne gatunki i z innymi topnikami. Problem w tym, że oznaczenie na laskach — LC25, LC40, LC60 — nie mówi wprost, do czego dany stop jest przeznaczony, a błąd w doborze spoiwa objawia się nie natychmiast, ale po kilku sezonach: pęknięcia przy szwach, korozja elektrochemiczna, rozszczelnienia na złączach.
Artykuł dotyczy wyłącznie lutowania miękkiego — procesów poniżej 450°C. Laski LC nie są lutem twardym i nie stosuje się ich do instalacji gazowych ani chłodniczych.
Co oznacza liczba po literach LC
LC to skrót od „lut cynowy” (lub „lut ołowiowo-cynowy” przy wyższej zawartości ołowiu). Liczba po LC wskazuje przybliżoną zawartość cyny w procentach — LC25 to ok. 25% Sn, LC60 to 60% Sn. Ważna zasada: wyższy numer oznacza wyższą zawartość cyny, niższą temperaturę topnienia liquidusu i wyższą zwilżalność. Niższy numer to więcej ołowiu, wyższy zakres topnienia i bardziej plastyczna spoina.
Pełna tabela spoiw cynowo-ołowiowych wg DIN EN 29453 w postaci lasek:
| Stop | Skład | Zakres T topnienia | Przeznaczenie |
|---|---|---|---|
| LC25 (Pb74Sn25Sb1) | 25% Sn, 74% Pb, 1% Sb | 185-263°C | blacharstwo samochodowe, cynowanie karoserii |
| LC30 (Pb70Sn30) | 30% Sn, 70% Pb | 183-255°C | blacharstwo budowlane, przemysł oświetleniowy |
| LC40 (Pb60Sn40) | 40% Sn, 60% Pb | 183-235°C | tytan-cynk, blacharstwo budowlane, naprawy chłodnic |
| LC50 (Sn50Pb50) | 50% Sn, 50% Pb | 183-215°C | blacha ocynkowana, blacharstwo budowlane |
| LC60 (Sn60Pb40) | 60% Sn, 40% Pb | 183-190°C | blacha ocynkowana, metaloplastyka, bielenie kabli |
| LC90 (Sn90Pb10) | 90% Sn, 10% Pb | 183-213°C | blacharstwo budowlane, przemysł motoryzacyjny |
Wszystkie powyższe stop zawierają ołów. Do instalacji wody pitnej, kontaktu z żywnością i wszędzie tam, gdzie obowiązuje RoHS — wyłącznie bezołowiowe Sn97Cu3.
LC25 — specjalność blacharstwa samochodowego
Cyna lc25 to spoiwo Pb74Sn25Sb1 z niewielkim dodatkiem antymonu (1%), który poprawia właściwości mechaniczne stopu. Zakres temperatur topnienia 185-263°C jest celowo szeroki — „okno robocze” wynosząca ok. 80°C pozwala blacharzowi na wygodne kształtowanie pasty lutowniczej w stanie częściowo ciekłym, zanim całkowicie zastygnie. To cecha krytyczna przy wyrównywaniu wgłębień karoserii, gdzie lut musi pozostać plastyczny przez kilkanaście sekund po nałożeniu.
LC25 stosuje się zawsze z pastą WSN-25, która zawiera 80% mikroziarnistego proszku ze stopu Pb60Sn40 i 20% topnika wg DIN EN 29454-1 3.1.1.C. Pasta nakładana pędzlem na blachę tworzy warstwę pobielającą, po której laski LC25 łączą się z podłożem. Bez tego etapu pobielania lut nie zwilży czystej blachy stalowej — to błąd, który popełniają osoby wchodzące w cynowanie bez praktyki motoryzacyjnej.
Zastosowania LC25: wyrównywanie spoin spawalniczych na karoseriach, wypełnianie wżerów i wgłębień przed lakierowaniem, łączenie elementów blaszanych w produkcji jednostkowej, pobielanie elementów stalowych i żeliwnych.
Dlaczego cyna do lutowania w laskach ma różne kształty przekroju
Laski trójkątne (10×400 mm) to forma dominująca dla spoiw ołowiowo-cynowych do blacharstwa. Trójkątny przekrój zapewnia stabilny chwyt w dłoni przy pracy z palnikiem i łatwe dozowanie — blacharz przykłada laskę do nagrzanego złącza i precyzyjnie kontroluje ilość podawanego spoiwa. Laski okrągłe są rzadsze i stosowane głównie w spoiwach twardych oraz przy specjalnych technikach.
Drut na szpulach (VD40, VD60, ED26) to osobna forma — przeznaczona do lutowania elektrycznego przy użyciu lutownicy lub stacji lutowniczej. Drut monolityczny VD wymaga oddzielnego topnika, drut rdzeniowy ED ma topnik wbudowany w rdzeń (2,5% topnika wg DIN EN 29454-1).
Jak dobrać topnik do spoiwa w laskach
Każdy gatunek lasek ma swój właściwy topnik — to nie jest sprawa gustu:
- LC25 → pasta WSN-25 (pobielanie + lutowanie w blacharstwie samochodowym)
- LC40 → płyn ZW-witt lub ZWN (tytan-cynk, cynk); płyn CWK lub C66 (miedź + rynny)
- LC50 i LC60 → płyn ZWN lub ZWS (blacha ocynkowana, cynk)
- LC60 na miedzi → topnik CWK
Błąd: stosowanie topnika CWK na blasze ocynkowanej lub tytan-cynku.
Skutek: niedostateczna aktywność topnika, słabe zwilżanie, grudkowata spoina.
Rozwiązanie: ZWN lub ZW-witt dla materiałów z powłoką cynkową.
Przechowywanie i BHP
Laski cynowo-ołowiowe zawierają ołów — wymagane środki ochrony indywidualnej przy pracy: rękawice, wentylacja stanowiska, zakaz jedzenia i picia w strefie pracy. Opary przy lutowaniu (temperatura 200-270°C) zawierają związki ołowiu i cyny — odprowadzenie wymuszone lub praca na wolnym powietrzu. Laski przechowywać w suchym miejscu, z dala od żywności.